Tretman, senaryonun hikâyesini sahne sahne, şimdiki zamanda ve düzyazıyla anlatan metindir. Sinopsisten daha ayrıntılı, senaryodan daha yalındır: İçinde atmosfer, ritim ve karakterlerin davranışı vardır ama diyalog bloğu ya da sahne başlığı yoktur. Bu rehberde tretmanın ne işe yaradığını, nasıl hazırlandığını ve hangi hatalardan kaçınman gerektiğini anlatıyoruz.
Tretman nedir?
Tretman, filmi okura bir öykü okur gibi izleten bir metindir. Okuyan kişi senaryonun nasıl görüneceğini, hangi sahnelerin ardı ardına geleceğini ve hikâyenin temposunu görür. Sinopsis "ne oluyor?" sorusuna cevap verir; tretman "nasıl oluyor?" sorusuna.
Tretmanın iki temel kullanımı vardır. Birincisi yazarın kendi hazırlığıdır: Senaryoya geçmeden önce hikâyenin bütün sahnelerini düzyazıyla kurarsın, böylece taslakta yapısal sorunlarla uğraşmazsın. İkincisi bir yapımcı, kanal ya da fon için hazırlanan sunum metnidir; projenin nasıl bir film ya da dizi olacağını göstermek için istenir.
Tretman ile sinopsis arasındaki fark nedir?
Sinopsis hikâyenin ana çizgisini verir: başlangıç, dönüm noktaları, kriz ve son. Tretman ise bu çizgiyi sahnelere böler ve her sahnede ne olduğunu anlatır. Sinopsiste "Elif ve babası pansiyonda gece boyunca konuşur" yazarsın. Tretmanda o gece nasıl başlar, hangi küçük olay konuşmayı tetikler, kim ilk susar, gece nasıl biter, bunları görürsün.
Bir başka fark tondur. Sinopsis daha yalın ve bilgilendiricidir. Tretman ise filmin havasını da taşımalıdır. Bir gerilim filminin tretmanı okuru tedirgin etmeli, bir komedinin tretmanı gülümsetmelidir.
Tretman kaç sayfa olmalı?
Tek bir kabul gören uzunluk yoktur; bu tamamen kullanım amacına bağlıdır. Sunum için hazırlanan tretmanlar uzun metraj bir film için genellikle birkaç sayfadan on beş yirmi sayfaya kadar uzanabilir. Yazarın kendi çalışma tretmanı ise çok daha uzun olabilir, çünkü her sahne ayrıntılı not edilir.
Bir kurum ya da yapımcı belirli bir uzunluk istiyorsa ona uy. İstemiyorsa okunabilirliği ölçü al: Okur metni tek oturuşta, sıkılmadan bitirebilmeli.
Tretman nasıl hazırlanır? Adım adım
- Sinopsisini masaya koy. Tretman, sinopsisteki ana çizginin üzerine kurulur. Sinopsisin yoksa önce onu yaz.
- Sahne listesini çıkar. Her sahneyi tek satırla, sırasıyla yaz. Bu listeye sahne planı ya da İngilizcedeki adıyla step outline denir.
- Her sahneye bir değişim koy. Listeye bak ve her satırda karakterin durumunun bir şekilde değiştiğinden emin ol.
- Sahneleri paragraflara dönüştür. Her sahne için bir kısa paragraf yaz: nerede, kim var, ne oluyor, sahne nasıl bitiyor.
- Tonu ekle. Kelime seçimiyle ve cümle uzunluğuyla filmin havasını hissettir.
- Bölümlere ayır. Perde geçişlerini boşluklarla ya da kısa ara başlıklarla belirginleştir.
- Sesli oku. Akmayan, tekrar eden ya da hiçbir şeyi değiştirmeyen sahneleri ayıkla.
Örnek tretman paragrafları
Aşağıda aynı hikâyenin iki sahnesinin tretmanda nasıl görünebileceğini görüyorsun.
Sabah. Elif hastanedeki gece nöbetinden çıkmış, yorgun, otoparka yürüyor. Telefonunda kız kardeşinin mesajı: Babamın arabası bozuldu, onu sen getirmek zorundasın. Elif mesajı okur, telefonu cebine koyar, arabasına binip motoru çalıştırır ama hareket etmez. Uzun bir süre direksiyona bakar. Sonra telefonu çıkarır ve babasının numarasını ilk kez aramak yerine yalnızca bir adres yazar.
Öğleden sonra, babasının evinin önü. Baba kapıda bir bavulla bekliyor, takım elbisesini şimdiden giymiş. Elif arabadan inmez, korna da çalmaz; babasının yürüyüp gelmesini bekler. Baba arka kapıyı açar, sonra vazgeçip öne oturur. İkisi de selam vermez. Radyodan eski bir şarkı çalar; baba sesini açar, Elif kapatır.
Bu paragraflarda diyalog yok ama ilişkinin gerginliği davranışlarla görülüyor. Mesajın içeriği metnin içinde aktarılıyor, sahne başlığı yerine kısa zaman ve mekân ifadeleri kullanılıyor.
Tretmanda diyalog olur mu?
Tretman diyalog bloklarıyla yazılmaz. Ancak hikâye için belirleyici olan bir cümleyi metnin içinde aktarabilirsin: "Baba, ilk kez onun gözüne bakarak, o gün gitmediğini söyler" gibi. Doğrudan alıntı kullanacaksan bunu çok az yap; bir tretman diyaloglarla dolmaya başladıysa aslında senaryo yazmaya geçmişsin demektir.
Dizi tretmanı nasıl farklılaşır?
Dizilerde tretman genellikle pilot bölümün sahne sahne anlatımıdır ve ayrıca dizinin genel yapısını, sezonun büyük çizgisini ve sonraki bölümlerin birkaç cümlelik anlatımlarını içeren bir dizi dosyasıyla birlikte sunulur. Burada okur yalnızca bir hikâyeyi değil, bu dünyanın uzun süre yeni hikâyeler üretip üretemeyeceğini de görmek ister.
Tretman yazarken sık yapılan hatalar
- Kamera ve kurgu dili: "Kesme", "yakın plan" gibi teknik ifadeler tretmanı okunmaz hâle getirir.
- İç dünyayı açıklamak: "Elif babasından nefret eder çünkü..." yerine o nefreti gösteren davranışı yaz.
- Her şeyi aynı ağırlıkta anlatmak: Önemli sahnelere daha fazla yer ver, geçiş sahnelerini bir iki cümleyle geç.
- Geçmiş zaman: Tretman da senaryo gibi şimdiki zamanda yazılır.
- Sonu gizlemek: Tretman bir tanıtım metni değildir; hikâye sonuna kadar anlatılır.
Kendin dene: Üç sahnelik tretman
Hikâyenden art arda gelen üç sahne seç: bir giriş sahnesi, bir gerilimin yükseldiği sahne ve bir kırılma sahnesi. Her biri için en fazla altı cümlelik bir paragraf yaz. Kurallar şu:
- Diyalog bloğu kullanma.
- Her paragraf, karakterin bir davranışıyla bitsin.
- Hiçbir cümlede karakterin ne hissettiğini doğrudan söyleme.
Bitirdiğinde metni birine okut ve sahnelerin havasını tarif etmesini iste. Tarif ettiği his seninkiyle örtüşüyorsa tretman işini yapıyor demektir. Uzun metraj yapısını ve sahne dizilimini kurmayı İleri Seviye Senaryo Eğitimi derslerinde örnek tretmanlar üzerinden çalışıyoruz.
Tretman kontrol listesi
- Şimdiki zamanda, düzyazıyla yazılmış.
- Sahneler sırasıyla ve her biri bir değişimle ilerliyor.
- Filmin tonu metinden okunabiliyor.
- Diyalog en aza indirilmiş.
- Kamera dili yok.
- Önemli sahneler daha geniş, geçişler kısa anlatılmış.
- Son açıkça yazılmış.
Tretmanın bittiğinde senaryoya geçmeden önce onu birkaç gün beklet ve yeniden oku. Bir yapımcıya ya da fona sunmayı düşünüyorsan, tretmanı logline ve sinopsisle birlikte bir proje dosyasına yerleştirmeyi Proje Dosyası ve Sunum Atölyesi içinde ayrıntılı ele alıyoruz.