Senaryo formatı, yazdığın hikâyenin bir yapım ekibi tarafından okunabilmesini sağlayan ortak dildir. Yönetmen, oyuncu, görüntü yönetmeni ve yapımcı aynı sayfaya bakıp aynı filmi görebilmelidir. Bu rehberde sahne başlığı, aksiyon, diyalog ve geçişlerin nasıl yazıldığını örnek satırlarla adım adım göreceksin.
Senaryo formatı neden bu kadar önemli?
Formatı yanlış bir senaryo, okuyana daha ilk sayfada acemi bir elden çıktığını söyler. Bunun nedeni yalnızca görünüş değildir. Standart formatta yazılmış bir sayfa, ekranda kabaca bir dakikalık süreye denk gelir. Yapımcı bu sayede filmin süresini, çekim günlerini ve bütçeyi tahmin eder. Sen sayfayı sıkıştırıp yayarsan bu hesap bozulur.
Format aynı zamanda okuma ritmini kurar. Kısa aksiyon paragrafları hızlı okunur ve sahneye tempo verir; uzun bloklar okuru yorar. Kurallara uymak seni kısıtlamaz, aksine okurun dikkatini hikâyene yöneltir.
Sahne başlığı nasıl yazılır?
Her sahne bir sahne başlığıyla açılır. Sahne başlığı üç bilgi verir: mekânın iç mi dış mı olduğu, mekânın adı ve zaman. Tamamı büyük harfle yazılır.
İÇ. KAFE – GÜNDÜZ
DIŞ. SAHİL YOLU – GECE
İÇ./DIŞ. ELİF'İN ARABASI – AKŞAM
"İÇ." kapalı bir mekânı, "DIŞ." açık havayı gösterir. Kamera hem arabanın içinde hem dışında çalışacaksa "İÇ./DIŞ." kullanılır. Zaman bilgisi için genellikle GÜNDÜZ ve GECE yeterlidir; ışık hikâye için önemliyse SABAH, AKŞAM ya da ŞAFAK yazabilirsin.
Aynı mekân içinde farklı bir bölüme geçiyorsan yeni bir tam başlık yerine kısa bir alt başlık kullanabilirsin: "MUTFAK" ya da "MERDİVEN" gibi. Mekânın adını senaryo boyunca aynı tut. Bir yerde "Elif'in Evi", başka yerde "Elif'in Dairesi" yazarsan çekim planı hazırlayan kişi bunları iki ayrı mekân sanabilir.
Aksiyon satırı ne kadar uzun olmalı?
Aksiyon, sahnede görülen ve duyulan her şeyi şimdiki zamanda anlatır. Kural basittir: Kamera neyi kaydedebiliyorsa onu yaz. Duyguları, düşünceleri ve geçmişi açıklama; davranışa dönüştür.
Aksiyon paragraflarını üç dört satırı geçmeyecek biçimde tut. Her yeni görüntü ya da yeni önemli hareket için yeni paragraf aç. Örnek:
İÇ. KAFE – GÜNDÜZ
Kalabalık bir öğle saati. ELİF (30'lar), pencere kenarındaki masada telefonuna bakıyor. Kahvesi soğumuş.
Kapı açılır. Elif başını kaldırmaz.
Bir karakter senaryoda ilk kez göründüğünde adı büyük harfle yazılır ve yanına yaşı ya da kısa bir tanımı eklenir. Sonraki geçişlerde ad normal yazılır. Önemli sesleri ve sahne için belirleyici nesneleri de bazı yazarlar büyük harfle vurgular; bunu aşırıya kaçırmadan, yalnızca gerçekten önemli olduğunda yap.
Aksiyonda kaçınman gerekenler
- Kamera talimatı vermek: "Kamera yavaşça Elif'e yaklaşır" gibi satırlar yönetmenin işidir.
- Görünmeyeni yazmak: "Elif o gün annesini düşünür" çekilemez.
- Edebi süsler: Uzun benzetmeler ve betimlemeler okuru sahneden koparır.
- Geçmiş zaman: Senaryo her zaman şimdi olur.
Diyalog nasıl yazılır?
Diyalog bloğu üç parçadan oluşur: karakter adı, istersen parantez içi not ve konuşmanın kendisi. Karakter adı büyük harfle ve ortalanmış biçimde yazılır, altında diyalog daha dar bir sütunda durur. Programlar bu girintileri senin yerine ayarlar.
ELİF
Geç kaldın.
MERT
(montunu çıkarırken)
Trafik vardı.
ELİF
Üç yıldır trafik var.
Parantez içi not, oyuncuya bir davranış ya da konuşmanın kime yöneldiği bilgisini verir. Ancak oyuncunun nasıl oynayacağını sürekli tarif etmek iyi karşılanmaz. "(öfkeyle)" yazmak yerine öfkeyi repliğin kendisine yerleştirmeye çalış. Yukarıdaki örnekte "Üç yıldır trafik var" cümlesi, hiçbir not olmadan Elif'in kırgınlığını taşıyor.
Ekran dışı ses ve dış ses farkı
Karakter sahnede bulunuyor ama kadrajda görünmüyorsa, örneğin yan odadan sesleniyorsa, adının yanına "(E.D.)" yani ekran dışı yazılır. Karakter sahnede fiziksel olarak yoksa, bir anlatıcı ya da iç ses konuşuyorsa "(D.S.)" yani dış ses kullanılır. Türkçe senaryolarda İngilizcedeki O.S. ve V.O. kısaltmaları da sık görülür; hangisini seçersen seç, senaryo boyunca tutarlı ol.
Geçişler ve özel durumlar
Eski senaryolarda her sahne sonunda "KESME:" yazılırdı. Bugün okur bir sahne başlığı gördüğünde yeni sahneye geçildiğini zaten anlar, bu yüzden geçiş yalnızca anlam taşıdığında yazılır: "YAVAŞ KARARMA" gibi bir geçiş hikâyede bir dönemin bittiğini anlatıyorsa yerindedir.
Telefon konuşmalarında iki mekân arasında gidip geliyorsan her taraf için ayrı sahne başlığı açabilir ya da tek taraf görünüyorsa diğerini ekran dışı ses olarak yazabilirsin. Kısa anılar ve geri dönüşler için sahne başlığına "– GERİ DÖNÜŞ" eklemek okuru şaşırtmaz.
Sayfa düzeni ve yazı tipi nasıl olmalı?
Senaryo geleneksel olarak 12 punto, eşit aralıklı bir yazı tipiyle (Courier ailesi) yazılır. Kenar boşlukları, karakter adı ve diyalog girintileri standarttır. Bu ayarları elle yapmak yerine Final Draft, Fade In, Celtx ya da WriterDuet gibi bir senaryo programı kullanmak işini kolaylaştırır; sen sadece satırın türünü seçersin.
Kapak sayfasında yalnızca senaryonun adı, yazarın adı ve iletişim bilgisi bulunur. Kapakta görsel, slogan ya da uzun açıklama yer almaz. Sayfa numaraları sağ üst köşededir; kapak sayfası numaralanmaz.
Kendin dene: Bir sahneyi formata çevir
Aşağıdaki düzyazı paragrafı senaryo formatına çevir:
"Sabahın erken saatinde Zeynep, babasından kalan dükkânın kepengini açmaya çalışır. Kepenk sıkışmıştır. Karşı dükkândaki yaşlı terzi Hüsnü, yardım etmek ister. Zeynep yardım istemediğini söyler ama sonunda birlikte kaldırırlar. Hüsnü, babasının da bu kepenkle her sabah uğraştığını anlatır."
Yazarken şunlara dikkat et: Sahne başlığını doğru kur, karakterleri ilk girişte büyük harfle tanıt, aksiyonu kısa paragraflara böl, Hüsnü'nün anlatısını uzun bir monolog yerine iki üç kısa replikle ver. Bitirdiğinde metni sesli oku ve bir sayfayı geçip geçmediğine bak.
Bu tür dönüşüm alıştırmalarını Temel Senaryo Eğitimi derslerinde birlikte yapıyor, yazılan sahneleri sınıfta okuyup tartışıyoruz.
Senaryo formatı kontrol listesi
- Her sahne İÇ./DIŞ., mekân ve zaman içeren büyük harfli bir başlıkla açılıyor.
- Mekân adları senaryo boyunca aynı.
- Aksiyon şimdiki zamanda ve yalnızca görünen, duyulan şeyleri anlatıyor.
- Aksiyon paragrafları dört satırı geçmiyor.
- Karakterler ilk girişte büyük harfle yazılıyor.
- Parantez içi notlar az ve gerçekten gerekli.
- Kamera talimatı yok.
- Geçişler yalnızca anlam taşıdığında kullanılıyor.
Listeyi kendi senaryonun ilk on sayfasına uygula. Sonra diyaloglarını tek tek oku ve her replikte karakterin bir şey istediğinden emin ol; diyaloğu bir adım ileri taşımak istersen Diyalog ve Alt Metin Yaratma Atölyesi bu konuya ayrılmış bir programdır.