Çocuğuna ya da öğrencilerine "bir hikâye yaz" dediğinde boş sayfaya bakan bir yüzle karşılaşıyorsan sorun hayal gücünde değil, başlangıç noktasındadır. Çocuklar için yaratıcı yazarlık, boş sayfa yerine bir oyunla başladığında kendiliğinden akar. Aşağıda 9–12 yaş grubuyla evde ya da sınıfta oynayabileceğin, hazırlığı az hikâye kurma oyunlarını ve bu oyunları yazıya dönüştürmenin yollarını bulacaksın.
9–12 yaş yaratıcı yazarlık için neden uygun bir dönem?
Bu yaş grubundaki çocuklar okuma yazmayı rahat kullanır, ama henüz "yanlış yazarım" kaygısına tam kapılmamıştır. Neden sonuç ilişkisi kurabilir, bir karakterin ne hissettiğini düşünebilir ve kendi kurallarını koydukları dünyalar yaratmaktan hoşlanırlar. Aynı zamanda okul yazılarında not kaygısıyla tanışmaya başlarlar. Oyun temelli yazarlık bu kaygıyı devre dışı bırakır: oyunda yanlış cevap yoktur.
Oyunlara başlamadan önce üç kural
- Yazım hatasını düzeltme. İlk aşamada amaç hikâye kurmak. İmla ve noktalama sonraki bir günün işi.
- Fikri yargılama. Uçan bir buzdolabı da, konuşan bir taş da geçerli bir fikirdir. Senin görevin "peki sonra ne oldu?" diye sormak.
- Sen de oyna. Çocuk yetişkinin de oyuna katıldığını gördüğünde kendini değerlendirilen biri gibi değil, takım arkadaşı gibi hisseder.
Evde ve sınıfta oynanabilecek hikâye kurma oyunları
1. Üç kutu oyunu
Üç kutu ya da zarf hazırla. Birincisine karakterler (yaşlı bir deniz feneri bekçisi, okula yeni gelen bir çocuk, yolunu kaybetmiş bir robot), ikincisine yerler (bir asansör, terk edilmiş bir sirk, büyükannenin çatı katı), üçüncüsüne sorunlar (bir kapı açılmıyor, bir sır ortaya çıkmak üzere, bir hayvan kayboldu) yazılı kâğıtlar koy. Çocuk her kutudan bir kâğıt çeker ve bu üçünü birleştiren bir hikâye anlatır. Önce sözlü anlatmak, sonra yazmak daha kolaydır. Sınıfta kutuları gruplara dağıtıp aynı üçlüden çıkan farklı hikâyeleri karşılaştırmak da çok eğlencelidir.
2. Bir cümle sen, bir cümle ben
İki kişiyle ya da sınıfta bir çember hâlinde oynanır. Biri hikâyenin ilk cümlesini söyler, sıradaki kişi devam ettirir. Kural basittir: bir önceki cümleyi kabul et ve üzerine ekle. Hikâye beklenmedik yerlere gider ve çocuklar bir hikâyenin birbirine bağlı olaylardan oluştuğunu kendiliğinden öğrenir. Oyun sonunda hikâyeyi birlikte yazıya geçirebilirsiniz.
3. Nesnenin hikâyesi
Evden ya da sınıftan sıradan bir nesne seç: eski bir şemsiye, tek bir eldiven, kırık bir kalem. Çocuktan bu nesnenin nereden geldiğini, kime ait olduğunu ve neden burada olduğunu anlatmasını iste. Sorular yönlendirsin: Bu eldivenin eşi nerede? Onu en son kim taktı? Bu oyun, hikâyelerin en sıradan şeylerden doğabileceğini gösterir.
4. Ya şöyle olsaydı?
"Ya bir sabah herkes konuşamaz hâle gelseydi?" "Ya kedin aslında bir dedektif olsaydı?" Çocukla birlikte bu tür sorular üret ve birini seçip ilk sahnesini yaz. Çocuğun kendi sorularını biriktirdiği bir defter tutmak, ileride hikâye fikri ararken başvurulacak bir hazine olur.
5. Kahramanı zor durumda bırak
Hikâyelerin en heyecanlı yeri kahramanın zorlandığı yerdir. Çocuk bir karakter seçer; sen ona bir engel verirsin. Çocuk engeli aşınca bir yenisini eklersin. Üçüncü engelden sonra karakter sorunu kendi becerisiyle çözmelidir. Bu oyun, çocuğa farkında olmadan başlangıç, gelişme ve sonuç yapısını öğretir.
6. Çizgi roman karesi
Bir kâğıdı altı kareye böl. Çocuk her kareye hikâyesinin bir anını çizer, altına tek cümle yazar. Görsel düşünen çocuklar için yazıya en kolay geçiş yoludur ve sahne sahne düşünmeyi, yani senaryo mantığının ilk adımını öğretir.
Oyundan yazıya nasıl geçilir?
Oyunlar sözlü kalsa da değerlidir ama bir noktada yazıya geçmek gerekir. En kolay yol, oyunun hemen ardından "bunu unutmamak için yazalım mı?" demektir. İlk yazılar kısa olsun; yarım sayfa yeterlidir. Çocuk yazarken sıkışırsa "karakterin şu an ne görüyor?" ya da "bir sonraki anda ne duyuyor?" gibi duyulara dayalı sorular sor. Yazılan hikâyeyi yüksek sesle okumasını iste; kendi sesinden duyduğu hikâye, çocuğa yazdığı şeyin gerçek olduğunu hissettirir.
Çocuğun yazdığı hikâyeye nasıl geri bildirim verilir?
Önce neyi sevdiğini somut olarak söyle: "Robotun kapıyı açmak için şarkı söylemesi çok komikti." Genel övgü yerine somut övgü, çocuğa neyin işe yaradığını öğretir. Sonra tek bir soru sor: "Robot o şarkıyı nereden öğrenmişti?" Bu soru eleştiri gibi değil, merak gibi gelir ve çocuğu hikâyesini geliştirmeye davet eder. Bir seferde birden fazla öneri verme; bir hikâyede bir adım yeterlidir.
Çocuk yazmak istemezse ne yapmalı?
Bazı çocuklar anlatmayı sever ama kalemi eline almak istemez. Onları zorlamak yerine yazma yükünü paylaş: çocuk anlatsın, sen yaz. Bir süre sonra "bu cümleyi sen yazar mısın?" diyerek küçük bir pay ver. Ses kaydı da iyi bir ara adımdır; çocuk hikâyesini telefona anlatır, sonra birlikte dinleyip en sevdiği bölümü yazıya geçirirsiniz. Yazmayı ödev gibi değil, oyunun bir parçası gibi sunduğunda direnç kendiliğinden azalır. Bitmiş hikâyeleri bir dosyada biriktirip ara sıra birlikte okumak da çocuğa ilerlediğini gösterir.
Kendin dene: bu hafta sonu için mini plan
- Cuma akşamı üç kutu oyununu sözlü oynayın.
- Cumartesi en sevdiğiniz hikâyeyi altı karelik bir çizgi romana dönüştürün.
- Pazar günü karelerin altındaki cümleleri birleştirerek kısa bir metin yazın ve aile içinde ya da sınıfta okuyun.
Bu oyunları ve daha fazlasını, 9–12 yaş için hazırladığımız Hayalden Hikâyeye Çocuk Atölyesi içinde küçük gruplarla canlı olarak oynuyoruz.
Ebeveyn ve öğretmen kontrol listesi
- Oyunu yazım hatası düzeltmeden oynadım.
- Fikirleri yargılamadan "sonra ne oldu?" diye sordum.
- Oyuna kendim de katıldım.
- Yazılı aşamayı kısa tuttum.
- Geri bildirime somut bir övgüyle başladım.
- Tek seferde yalnız bir soru sordum.
Bu akşam yemekten sonra "bir cümle sen, bir cümle ben" oyununu beş dakikalığına dene. Hikâye nereye giderse gitsin, sonunda çocuğuna devamını yazmak isteyip istemediğini sor.