Senaryo yazarken yapılan hatalar, yazarın yeteneğinden çok deneyimsizliğinden doğar. Okuduğumuz ilk taslaklarda aynı sorunlar tekrar tekrar karşımıza çıkıyor: her şeyi anlatan diyaloglar, bekleyen kahramanlar, sayfalarca süren tasvirler. İyi haber şu: bu hataların neredeyse hepsi tanınabilir ve düzeltilebilir. Aşağıda en sık gördüğümüz 12 hatayı, her birinin nasıl fark edileceğini ve nasıl onarılacağını bulacaksın.
İlk taslakta hata yapmak neden normal?
İlk taslağın görevi kusursuz olmak değil, var olmaktır. Hikâyeyi kâğıda dökerken zihnin aynı anda olay örgüsünü, karakterleri ve sahne düzenini taşır; bu yükün altında bazı şeylerin kayması kaçınılmazdır. Sorun hatayı yapmak değil, onu görmeden ikinci taslağa geçmektir. Bu yüzden listeyi bir suçlama gibi değil, bir okuma gözlüğü gibi kullan: taslağını bitirdikten sonra her maddeyi tek tek ara.
Yapı hataları
1. Hikâyeye geç başlamak
İlk on sayfada karakter uyanıyor, kahvaltı ediyor, işe gidiyor ve hâlâ bir şey olmuyorsa okur çoktan ilgisini kaybetmiştir. Kahramanın hayatını tanıtmak gerekir ama bunu bir sorunun içinden yap. Elif'i kahvaltı ederken değil, kardeşinin düğün davetiyesinde kendi adının yazılmadığını fark ederken tanıt.
2. Kışkırtıcı olayın belirsiz kalması
Hikâyeyi başlatan olay, kahramanın hayatındaki dengeyi bozan andır. Bu an net değilse film ne hakkında olduğunu söyleyemez. Kendine sor: Hangi sahneden sonra kahramanın hayatı eskisi gibi olamaz? O sahneyi bul ve güçlendir.
3. Orta bölümün sarkması
İkinci perde senaryonun en uzun bölümüdür ve en çok burada tıkanılır. Kahraman aynı engelle tekrar tekrar karşılaşıyorsa hikâye ilerlemiyor demektir. Her yeni sahne ya kahramanın durumunu kötüleştirmeli ya da ona yeni bir bilgi vermeli. Ortaya bir dönüm noktası koymak, örneğin kahramanın yanlış hedefin peşinde olduğunu anladığı bir sahne, sarkmayı çoğu zaman tek başına çözer.
4. Tesadüfle biten finaller
Kahramanın sorunu son anda gelen bir telefonla ya da şans eseri bulunan bir belgeyle çözülüyorsa seyirci aldatılmış hisseder. Tesadüf hikâyeye sorun sokabilir ama sorunu çözemez. Çözüm, kahramanın kendi seçiminden ve hikâye boyunca öğrendiklerinden doğmalı.
Karakter hataları
5. Pasif kahraman
Olaylar kahramanın başına geliyor ama o hiçbir şey yapmıyorsa elinde bir tanık var, kahraman yok. Her sahnede kahramanın bir isteği ve bu isteğe ulaşmak için yaptığı bir hamle olmalı. Hamle küçük olabilir: bir kapıyı çalmak, bir yalan söylemek, bir mektubu saklamak.
6. Herkesin aynı sesle konuşması
Karakter adlarını kapatıp diyalogları okuduğunda kimin konuştuğunu ayırt edemiyorsan bütün karakterler senin sesinle konuşuyor demektir. Her karakterin kelime seçimi, cümle uzunluğu ve kaçındığı konular farklı olmalı. Emekli bir öğretmenle on yedi yaşındaki bir kurye aynı cümleyi aynı biçimde kurmaz.
7. Dönüşümün kendiliğinden olması
Karakter finalde değişmişse bu değişimin bedelini ödemiş olmalı. Hiçbir zorlanma yaşamadan cesur olan bir korkak inandırıcı gelmez. Dönüşümü adım adım kur: önce karakterin eski tavrının ona bir şey kaybettirdiği bir sahne, sonra yeni tavrı ilk kez denediği ve zorlandığı bir sahne.
Diyalog hataları
8. Her şeyi söyleyen diyalog
"Biliyorsun, babamız öldüğünden beri ikimiz de çok yalnızız" gibi cümleler, karakterlerin zaten bildiği bilgiyi seyirciye aktarmak için yazılır ve hemen yapay durur. İnsanlar duygularını adıyla söylemez; etrafından dolaşır. Bilgiyi bir çatışmanın içine sakla, duyguyu davranışa bırak. Bu konuyu Diyalog ve Alt Metin Yaratma Atölyesi içinde sahne sahne çalışıyoruz.
9. Diyaloğun sahneyi taşıması
Sayfanın büyük bölümü konuşmaysa ve karakterler oturup sohbet ediyorsa bu bir radyo oyunu olabilir, film değil. Kendine sor: Bu sahne sesi kapatıldığında da bir şey anlatıyor mu? Anlatmıyorsa bir eylem, bir nesne ya da bir engel ekle.
Format ve sayfa hataları
10. Roman gibi tasvir
Senaryo, kamerada görülebilen ve duyulabilen şeyleri yazar. "Ahmet çocukluğundaki o kış gününü hatırladı" cümlesi çekilemez. Onun yerine görülebilir bir şey yaz: Ahmet'in eli eski bir eldiveni bulur, bir an durur, sonra eldiveni çekmeceye geri koyar.
11. Kamerayı yönetmeye çalışmak
"Kamera yavaşça yaklaşır", "yakın plan" gibi teknik talimatlar yönetmenin alanıdır ve okuru metinden koparır. Neyi göstermek istiyorsan onu tasvirin vurgusuyla anlat. Kısa bir satırı ayrı paragraf yapmak, okurun gözünü o ayrıntıya zaten yönlendirir.
12. Format tutarsızlığı
Sahne başlıklarının bir yerde büyük harfle, bir yerde küçük harfle yazılması ya da karakter adının sahneden sahneye değişmesi okura özensizlik hissi verir. Sahne başlığı her zaman aynı düzende olmalı:
İÇ. HASTANE KORİDORU – GECE
Final Draft, Fade In, Celtx ya da WriterDuet gibi bir senaryo programı bu biçimi senin yerine korur; elle yazıyorsan bir kez baştan sona kontrol etmen yeter.
Kendin dene: on beş dakikalık hata avı
Son yazdığın senaryodan rastgele üç sayfa seç ve şu adımları uygula:
- Her sahnenin yanına kahramanın o sahnede ne istediğini tek kelimeyle yaz. Yazamadığın sahne pasif kahraman şüphelisidir.
- Diyaloglardaki karakter adlarını kapat ve kimin konuştuğunu tahmin et.
- Tasvir satırlarında kamerada görülemeyecek her ifadenin altını çiz.
- Bir duyguyu adıyla söyleyen her repliği işaretle ve davranışla yeniden yaz.
Bu alıştırma, taslağının hangi hatalara yatkın olduğunu birkaç dakikada gösterir. Çoğu yazarın iki üç tekrar eden hatası vardır; onları tanımak, yeniden yazımın yarısıdır.
Senaryo hatalarını nasıl önlersin?
Hataları baştan tamamen önlemeye çalışmak yazmayı yavaşlatır. Daha iyi yol, ilk taslağı özgürce yazıp ikinci okumada bu listeyi kullanmaktır. Taslağını bitirdikten sonra birkaç gün beklemek de işe yarar; metne yabancı gözle baktığında hatalar kendiliğinden belirginleşir. Yeni başlıyorsan format, sahne ve diyalog temellerini Temel Senaryo Eğitimi içinde birlikte uygulayarak kuruyoruz.
Kısa kontrol listesi
- Kışkırtıcı olay ilk sayfalarda ve net mi?
- Kahraman her sahnede bir şey istiyor ve bir hamle yapıyor mu?
- İkinci perdede her sahne durumu değiştiriyor mu?
- Final kahramanın kendi seçimiyle mi çözülüyor?
- Karakterlerin her biri kendi sesiyle mi konuşuyor?
- Tasvirlerde yalnız görülen ve duyulan şeyler mi var?
- Sahne başlıkları ve karakter adları tutarlı mı?
Bu akşam taslağının ilk on sayfasını aç ve yalnız ilk üç maddeye bak. Bir sorun bulursan onu düzelt, sonra sıradaki on sayfaya geç.